📡 آموزش TCP و UDP
دو پروتکلِ اصلیِ حملِ داده روی IP — فرقها، پورتهای معروف و دیدن هر دو با ss و nc.
دو پروتکل، دو رفتار
در درس شبکه دیدید که داده پیش از فرستادن به تکههای کوچک به نام بسته تقسیم میشود و IP و پورت، دستگاه و برنامهی مقصد را مشخص میکنند. برای حملِ بستهها دو پروتکلِ اصلی داریم: TCP و UDP. هر دو روی IP کار میکنند اما رفتارشان فرق دارد، و انتخاب بین آنها اولین تصمیمِ هر برنامهی شبکهای است — حتی پیش از نوشتنِ یک خط کد.
TCP: اتصالِ مطمئن
TCP پیش از فرستادنِ داده، اتصال را برقرار میکند؛ این برقراری با سه پیام انجام میشود: درخواستِ اتصال از سمتِ کلاینت، تأیید از سمتِ سرور، و تأییدِ کلاینت. بعد از آن، اگر بستهای در راه گم شود دوباره فرستاده میشود و اگر بستهها بههمریخته برسند، در ترتیبِ درست تحویل داده میشوند. به همین دلیل سرویسهایی که هیچ بستهای نباید از دست برود روی TCP کار میکنند: وب (HTTP)، ssh و دانلودِ فایل.
UDP: ارسالِ سریع بدون اتصال
UDP بدون برقراری اتصال، هر بسته را مستقیم میفرستد. سرعتش بالاتر و
سربارش کمتر است، اما رسیدنِ بسته تضمین نمیشود و
ترتیبشان هم حفظ نمیشود. مناسبِ کارهایی است که سرعت مهمتر از تضمین
است: سؤالِ DNS، بازی آنلاین، تماس تصویری و ping.
مثلا در تماس تصویری اگر یک قاب گم شود، بهتر است برنامه از آن بگذرد و
ادامه دهد؛ انتظار برای دوبارهفرستادنِ آن قاب (رفتار TCP) تصویر را
ثابت و کند میکند.
مقایسه در یک نگاه
| TCP | UDP | |
|---|---|---|
| اول اتصال برقرار میشود؟ | بله (سه پیامِ درخواست و تأیید) | نه، بسته مستقیم فرستاده میشود |
| تضمین رسیدن | دارد؛ بستهی گمشده دوباره فرستاده میشود | ندارد؛ بسته ممکن است گم شود |
| ترتیب بستهها | حفظ میشود | ممکن است بههم بریزد |
| سرعت و سربار | کمی کندتر و سنگینتر | سریعتر و سبکتر |
| مناسب برای | وب، ssh، فایل، چت | DNS، بازی، تماس تصویری، ping |
شمارهی پورت برای هر دو پروتکل یکسان است: مثلا پورت ۵۳ هم میتواند UDP باشد (پرسشهای عادی DNS) و هم TCP (پاسخهای بزرگ). پروتکل را برنامهی شما انتخاب میکند، نه پورت.
پورتهای معروف
به بعضی پورتها بهصورت جهانی سرویسِ مشخصی اختصاص داده شده — این فهرست را در خروجی ss مدام میبینید:
| پورت | سرویس | پروتکل |
|---|---|---|
| ۲۲ | ssh — ورود به ترمینال از راه دور | TCP |
| ۵۳ | DNS — تبدیل اسم به IP | UDP و TCP |
| ۸۰ و ۴۴۳ | وب — HTTP و HTTPS | TCP |
| ۱۲۳ | NTP — تنظیم ساعت دستگاهها | UDP |
پورتهای زیر ۱۰۲۴ مال این سرویسهای شناختهشدهاند؛ تمرینهای خودتان را همیشه با پورتهای بالاتر انجام دهید.
دیدنِ هر دو، زنده
روی سرور کلاس، پورتهای TCP و UDP گوشدهنده را کنار هم ببینید — حرف
u یعنی UDP:
ss -tuln # همه: TCP و UDP با هم ss -tln # فقط گوشهای TCP ss -uln # فقط گوشهای UDP
بعد با nc هر دو را امتحان کنید — دو ترمینال:
# TCP — ترمینال ۱: گوش بده | ترمینال ۲: ارسال
nc -l 9050 nc localhost 9050
هرچه تایپ کنی، در ترمینال ۱ میآید
# UDP — فقط یک u تفاوت دارد
nc -ul 9051 nc -u localhost 9051
روی localhost هیچ بستهای گم نمیشود؛ اما همین آزمایش را بین دو دستگاه روی اینترنتِ شلوغ تکرار کنید تا فرقِ رفتار را ببینید — با UDP ممکن است بخشی از پیام نرسد، با TCP هرگز.
SOCK_STREAM یعنی TCP و SOCK_DGRAM
یعنی UDP — در پروژهی «سرور و کلاینت با پایتون» هر دو را به کار میبرید.