→ بازگشت به فهرست مستندات

📡 آموزش TCP و UDP

دو پروتکلِ اصلیِ حملِ داده روی IP — فرق‌ها، پورت‌های معروف و دیدن هر دو با ss و nc.

دو پروتکل، دو رفتار

در درس شبکه دیدید که داده پیش از فرستادن به تکه‌های کوچک به نام بسته تقسیم می‌شود و IP و پورت، دستگاه و برنامه‌ی مقصد را مشخص می‌کنند. برای حملِ بسته‌ها دو پروتکلِ اصلی داریم: TCP و UDP. هر دو روی IP کار می‌کنند اما رفتارشان فرق دارد، و انتخاب بین آن‌ها اولین تصمیمِ هر برنامه‌ی شبکه‌ای است — حتی پیش از نوشتنِ یک خط کد.

TCP: اتصالِ مطمئن

TCP پیش از فرستادنِ داده، اتصال را برقرار می‌کند؛ این برقراری با سه پیام انجام می‌شود: درخواستِ اتصال از سمتِ کلاینت، تأیید از سمتِ سرور، و تأییدِ کلاینت. بعد از آن، اگر بسته‌ای در راه گم شود دوباره فرستاده می‌شود و اگر بسته‌ها به‌هم‌ریخته برسند، در ترتیبِ درست تحویل داده می‌شوند. به همین دلیل سرویس‌هایی که هیچ بسته‌ای نباید از دست برود روی TCP کار می‌کنند: وب (HTTP)، ssh و دانلودِ فایل.

UDP: ارسالِ سریع بدون اتصال

UDP بدون برقراری اتصال، هر بسته را مستقیم می‌فرستد. سرعتش بالاتر و سربارش کمتر است، اما رسیدنِ بسته تضمین نمی‌شود و ترتیب‌شان هم حفظ نمی‌شود. مناسبِ کارهایی است که سرعت مهم‌تر از تضمین است: سؤالِ DNS، بازی آنلاین، تماس تصویری و ping. مثلا در تماس تصویری اگر یک قاب گم شود، بهتر است برنامه از آن بگذرد و ادامه دهد؛ انتظار برای دوباره‌فرستادنِ آن قاب (رفتار TCP) تصویر را ثابت و کند می‌کند.

مقایسه در یک نگاه

TCPUDP
اول اتصال برقرار می‌شود؟بله (سه پیامِ درخواست و تأیید)نه، بسته مستقیم فرستاده می‌شود
تضمین رسیدندارد؛ بسته‌ی گم‌شده دوباره فرستاده می‌شودندارد؛ بسته ممکن است گم شود
ترتیب بسته‌هاحفظ می‌شودممکن است به‌هم بریزد
سرعت و سربارکمی کندتر و سنگین‌ترسریع‌تر و سبک‌تر
مناسب برایوب، ssh، فایل، چتDNS، بازی، تماس تصویری، ping

شماره‌ی پورت برای هر دو پروتکل یکسان است: مثلا پورت ۵۳ هم می‌تواند UDP باشد (پرسش‌های عادی DNS) و هم TCP (پاسخ‌های بزرگ). پروتکل را برنامه‌ی شما انتخاب می‌کند، نه پورت.

پورت‌های معروف

به بعضی پورت‌ها به‌صورت جهانی سرویسِ مشخصی اختصاص داده شده — این فهرست را در خروجی ss مدام می‌بینید:

پورتسرویسپروتکل
۲۲ssh — ورود به ترمینال از راه دورTCP
۵۳DNS — تبدیل اسم به IPUDP و TCP
۸۰ و ۴۴۳وب — HTTP و HTTPSTCP
۱۲۳NTP — تنظیم ساعت دستگاه‌هاUDP

پورت‌های زیر ۱۰۲۴ مال این سرویس‌های شناخته‌شده‌اند؛ تمرین‌های خودتان را همیشه با پورت‌های بالاتر انجام دهید.

دیدنِ هر دو، زنده

روی سرور کلاس، پورت‌های TCP و UDP گوش‌دهنده را کنار هم ببینید — حرف u یعنی UDP:

ss -tuln        # همه: TCP و UDP با هم
ss -tln         # فقط گوش‌های TCP
ss -uln         # فقط گوش‌های UDP

بعد با nc هر دو را امتحان کنید — دو ترمینال:

# TCP — ترمینال ۱: گوش بده   |   ترمینال ۲: ارسال
nc -l 9050                       nc localhost 9050
                                 هرچه تایپ کنی، در ترمینال ۱ می‌آید

# UDP — فقط یک u تفاوت دارد
nc -ul 9051                      nc -u localhost 9051

روی localhost هیچ بسته‌ای گم نمی‌شود؛ اما همین آزمایش را بین دو دستگاه روی اینترنتِ شلوغ تکرار کنید تا فرقِ رفتار را ببینید — با UDP ممکن است بخشی از پیام نرسد، با TCP هرگز.

نکته: در پایتون همین انتخاب با دو مقدار مشخص می‌شود: SOCK_STREAM یعنی TCP و SOCK_DGRAM یعنی UDP — در پروژه‌ی «سرور و کلاینت با پایتون» هر دو را به کار می‌برید.